İşe İade: Arabuluculuk Zorunluluğu ve Dava Penceresi

İşten çıkarılan pek çok kişi işe iade hakkını duyar ama iki şeyi geç öğrenir: bu hak herkes için doğmaz ve doğduğunda bile çok kısa bir takvime bağlıdır. Süre kaçırıldığında hakkın kendisi ortadan kalkar; sonradan telafisi yoktur. Bu yazı önce kimin bu kapsamda olduğunu, sonra takvimin nasıl işlediğini anlatır.

Kimler İşe İade İsteyebilir?

4857 sayılı İş Kanunu'nun 18. maddesi iş güvencesi kapsamını sınırlar. Dört koşulun hepsi birden sağlanmalıdır:

İşçi sayısı hesabında sık yapılan bir hata var: işverenin birden fazla işyeri varsa sayı, çalıştığınız şubedeki kişi sayısına göre değil, o işverenin aynı iş kolundaki işyerlerinde çalışan toplam işçi sayısına göre belirlenir. Küçük bir şubede çalışıyor olmanız tek başına kapsam dışı kalmanız anlamına gelmez.

Kapsam dışında bırakılan üst düzey konum, unvanla değil yetkiyle tanımlanır: işletmenin bütününü sevk ve idare eden, işçi alma ve çıkarma yetkisi bulunan kişiler. Kartvizitte "müdür" yazması tek başına bu sonucu doğurmaz.

Takvim: İki Süre, İkisi de Hak Düşürücü

7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu'nun 3. maddesiyle, işe iade talebiyle dava açmadan önce arabulucuya başvurmuş olmak dava şartı haline geldi. Yani doğrudan mahkemeye gitmek mümkün değil; arabuluculuk aşaması atlanırsa dava usulden reddedilir.

Her iki süre de hak düşürücüdür. Birinci süre kaçırılırsa işe iade talep etme hakkı ortadan kalkar; ikincisi kaçırılırsa arabuluculuk aşaması geçilmiş olsa bile dava açılamaz.

Bu yüzden fesih bildiriminin size hangi tarihte tebliğ edildiği belirleyicidir. Bildirimi elden alıyorsanız, imzaladığınız nüshada tarihin yazılı olduğundan emin olun ve bir kopyasını isteyin. Tarihsiz bir belge sonradan sürenin ne zaman başladığını tartışmalı hale getirir.

Arabuluculuk Aşamasında Ne Olur?

Arabuluculuk bir mahkeme değil; taraflar bir arabulucunun yönetiminde anlaşmaya çalışır. Üç sonuç mümkündür:

• Anlaşma: taraflar bir sonuçta uzlaşır (işe dönüş ya da belirli bir ödeme). Anlaşma tutanağı bağlayıcıdır; imzalamadan önce içeriğini tam okumak gerekir, çünkü genellikle diğer taleplerden feragat de içerebilir.

• Anlaşamama: son tutanak düzenlenir ve iki haftalık dava süresi o tarihten işlemeye başlar.

• Katılmama: taraflardan biri geçerli mazereti olmadan görüşmeye katılmazsa, bu durum ileride yargılama giderleri bakımından aleyhine sonuç doğurabilir.

Arabuluculuk görüşmesine giderken elinizde fesih bildirimi, iş sözleşmesi, bordrolar ve varsa yazışmaların bulunması pozisyonunuzu güçlendirir.

Geçerli Sebep ile Haklı Sebep Aynı Şey Değil

İşe iade tartışmasında en çok karıştırılan ayrım budur ve sonucu doğrudan etkiler.

• Geçerli sebeple fesih (m.18): işçinin yetersizliği, davranışları ya da işletmenin gerekleri. Bildirim süresi işler, kıdem tazminatı doğar. İşe iade davasının konusu tam olarak budur: gösterilen sebep gerçekten geçerli miydi?

• Haklı nedenle derhal fesih (m.25): ağır bir durum söz konusudur; bildirim süresi işlemez. İşveren bu yola başvurmuşsa tartışma "sebep geçerli miydi" değil, "olay gerçekten bu ağırlıkta mıydı" haline gelir.

Fesih bildiriminizde hangi maddeye dayanıldığı yazıyorsa, hangi tartışmanın içine girdiğinizi baştan bilirsiniz. Sebep hiç yazılmamışsa bu da bir veridir: kanun feshin yazılı yapılmasını ve sebebin açık gösterilmesini arar.

Süreç Devam Ederken Çalışmak

Arabuluculuk ve dava aylar sürebilir. Bu sürede başka bir işe girmek işe iade hakkını kendiliğinden ortadan kaldırmaz; ancak sürecin sonunda işe dönmeye karar verirseniz iki iş arasında bir tercih yapmanız gerekeceğini baştan hesaba katın. Pratikte pek çok kişi süreci sürdürürken iş aramaya devam eder; gelir akışını kesmemek makul bir tercihtir ve hakkınızı kullanmanıza engel değildir.

Bu dönemde yapılacak en yararlı şey, süreci beklemeye değil düzenli bir arayışa çevirmektir. Sistemli çalışma düzeni ve başvuru takip tablosu bu dönemde işe yarar; sürecin uzaması motivasyonu aşındırdığında uzayan arayışta rutin kurmak yazısına bakabilirsiniz.

Dava Sonuçlanırsa

Mahkeme feshi geçersiz bulursa işe iade kararı verir. Bu noktada süreç kendiliğinden işe dönüşle bitmez: işçinin kanunda belirtilen süre içinde işverene başvurması, işverenin de karar vermesi gerekir. İşveren işe başlatmazsa, kanunda öngörülen alt ve üst sınırlar arasında mahkemece belirlenen bir tazminat ile boşta geçen sürenin karşılığı gündeme gelir. Tutarlar dosyanın somut durumuna göre değiştiği için, kesin rakamı ancak dosyanızı gören bir uzman söyleyebilir.

Fesih Anında Yapılması Gerekenler

• Bildirimi tarihli ve imzalı alın. "Tebliğ aldım" şerhi düşmek, içeriği kabul ettiğiniz anlamına gelmez; sürenin başlangıcını belgelemek için gereklidir.

• Gerekçeye bakın. Fesih yazılı ve sebebi açık olmalıdır; sebepsiz veya soyut gerekçeli bir bildirim, geçerlilik tartışmasında işçi lehine bir veridir.

• Çıkış evraklarını isteyin. Çalışma belgesi, bordrolar ve varsa iş sözleşmesi bir arada dursun; hem arabuluculukta hem davada bunlar kullanılır.

• Bir aylık süreyi takvime yazın. Bu sürenin sessizce geçmesi, sonradan telafisi olmayan tek adımdır.

Kıdem ve ihbar gibi diğer alacaklar işe iadeden ayrı kalemlerdir; hangi ayrılma biçiminin hangi hakkı doğurduğunu istifa dilekçesinde ihbar süresi ve tazminat yazısında ele aldık. Deneme süresindeyken feshin neden farklı bir rejime tabi olduğu ise ayrı bir yazının konusu.

Bu süreçten elinizde kalması gereken üç şey var: tarihli bir fesih bildirimi, takvime yazılmış bir aylık arabuluculuk süresi ve bir arada duran çıkış evrakları. Üçü tamamsa hakkınızı kullanıp kullanmamak bir tercih olur; eksikse tercih şansı da kalmaz.